مخاطب ما در مبحث پیش رو، دوست داران هنر و دنیای ماندالا، ماندالا آرتیست‌ها، هنرپژوهان و علاقه‌مندان به مباحث روانشناسی یونگ هستند.
با توجه به پراکندگی مفاهیم و مطالبی که در مورد ماندالا، در دنیای اینترنت و کتاب‌ها موجود است. تصمیم گرفتیم در این مطلب یک نگاه کامل، دقیق و البته طبقه‌بندی‌شده به ماندالا و هر آنچه به آن مربوط می‌شود داشته باشیم.
به همین دلیل در این مطلب آموزشی، ماندالا را از دو جنبه بسیار مهم و کلیدی مورد بررسی قرار دادیم:
- فلسفه مفاهیم پایه‌ای و تاریخچه ماندالا
- زمینه‌ها و کاربردهای مختلف ماندالا
هرکدام از دو دسته‌بندی فوق را با جزئیات بررسی کرده‌ایم. به همین منظور در ادامه این مطلب، شما نگرش جدید، تفکیک‌شده و کامل‌تری نسبت به ماندالا پیدا می‌کنید.
فلسفه مفاهیم پایه‌ای و تاریخچه ماندالا
در ابتدا برای بیان روشن‌تر فلسفه مفاهیم پایه‌ای و تاریخچه مربوط به ماندالا لازم است تعاریف دقیق، مستند و برگرفته از منابع معتبر را برای شما بنویسیم
مفاهیم و فلسفه ماندالا را از سه زاویه و پارامتر بررسی کردیم. یکی ریشه لغوی. پارامتر بعد مفهوم ماندالا و درنهایت، نماد ماندالا که پر چالش ترین و پرتکرارترین نوشته‌ها و شناخت‌ها در مورد ماندالا همین مورد آخر است یعنی نماد ماندالا.
معنی و مفهوم ماندالا در لغت
ریشه لغتی کلمه ماندالا از واژه سانسکریت به معنی مرکز “مقدس”،”ظرف”،”ماهیت” و چیز ”جداشده” مشتق شده است. در کل در معنای زبان سانسکریت، ماندالا به معنی دایره است یا دوایر کیهان نما. حال با توجه به معنای لغوی این کلمه، در مفهوم ماندالا یعنی: ماهیت مقدس و ظرف جداشده. چیزی که از اصل خود جداشده.
یادی کنیم از این بیت حضرت مولانا :
هر کسی کاو دور ماند از اصل خویش
باز جوید روزگار وصل خویش
ماندالا در نماد و معنی کلمه
ماندالا در اصل یک نماد است. یک کهن‌الگو و به عبارتی یک سمبل است. اگر ماندالا را در جایگاه کهن‌الگو و نماد بررسی کنیم، با توجه به شکل هندسی آن، دایره‌هایی نمادین برای تمرکز بر خویشتن و جستجو در درون انسان است.
منظور از این عبارت همان دایرهای متوالی است که با پودرهای رنگی (در آئین اصیل تبتی) و امروزه با ابزار و تکنیک‌های مختلف نقاشی می‌شوند. از یک مرکز شروع می‌شوند و با به‌کار بردن و تزئین کردن به‌وسیله سمبل‌ها و آرایه‌ها کامل‌تر و بزرگ‌تر می‌شوند.
میتوان گفت در آئین بودا، هندو و تبتی، مرکز دایره ماندالا برای تمرکز در حین مراقبه دینی و آئینی بکار می‌رود. چراکه ماندالا در ادیان بودا و هندو به‌عنوان یک جدول هندسی مورداستفاده قرار می‌گیرد. اصل ماندالا مربوط به آئین هندو است. دقت کنید دین هندو نه صرفاً کشور هند. ولی در آیین بودا هم کاربرد دارد.
تاریخچه ماندالا و توضیح پیشینه تاریخی
اینکه ماندالا از کجا آغاز شد؟ آیا میتوان زمانی برای تولد این نماد در نظر گرفت؟ نیازمند بررسی آن از دو دیدگاه زمانی است که در ادامه آنها را مفصل توضیح می‌دهیم.
اگر بخواهیم با توجه به شواهد بصری و تاریخی تاریخچه ماندالا را کاوش کنیم، باید قدمتی چند هزارساله برای ماندالا متصور شد. ماندالا یکی از نمادهای معنوی است که در خاور دور و کشورهایی چون هندوستان، چین، ژاپن و اندونزی یافت می‌شود؛ ولی محل اصلی آن در میان لامایی‌های تبت بوده است. درواقع خواستگاه اصلی ماندالا در تبت است.
ماندالا نوعی شکل اساطیری تبتی
اغلب تمدن‌های باستانی دارای موجودات و شکل‌های اساطیری هستن. به‌عنوان‌مثال در تمدن باستانی ایران میتوان به سیمرغ در شاهنامه، به‌عنوان یک موجود اساطیری اشاره کرد، یا فروهر که یک نماد اساطیری محسوب می‌شود. در تمدن تبت نیز این اشکال اساطیری حضور دارند. مانند ماندالا. می شود این‌طور تعبیر کرد که ماندالا ذات مقدسی است که از اصل خود جداشده است. هرکدام از ما انسان‌های پیچیده همانند یک ماندالا هستیم که از ذات مقدس خود یعنی خالقمان جداشده‌ایم. برای همین است که وقتی یک طرح ماندالا می‌کشیم، آرامش عجیبی حس می‌کنیم، یک حس بی‌نظیر و توصیف نشدنی را تجربه می‌کنیم. شاید به دلیل این است که دلمان برایش تنگ‌شده است. برای آن جوهره اصلی. به ملاقات با او احتیاج داریم. همین‌که بتوانیم با ترسیم ماندالای شخصی خودمان حضورش را در قلبمان احساس کنیم. حس عجیب جدایی‌مان تسلی می‌یابد. اگر توجه کنید زمانی که به ماندالا نگاه می‌کنیم، اشکال متقارن هندسی ماندالا توجه ما را به مرکز دایره‌وار ماندالا جلب می‌کند.
تولد و حضور در ماندالا
اگر بخواهیم عمیق‌تر و دقیق‌تر به تاریخچه ماندالا نگاه کنیم، زمان تولد ماندالا را کاوش کنیم باید برگردیم به زمان‌های خیلی دورتر. به زمان خلق شدن جهان هستی.
به تصاویر زیر دقت کنید. به آرایش منظم و زیبای سیارات به دور خورشید، بنگرید. یک تصویر از منظومه شمسی و آرایش منظم و زیبای سیارات به دور خورشید است. تصاویر زیادی از کهکشان راه شیری و منظومه شمسی را دیده‌ایم ولی تماشای هر بار دیدن این تصاویر، آرایش دقیق و منظم آنها ما را یاد مفاهیم پایه‌ای ماندالا می‌اندازد.
حال به تصویر سمت دیگر نگاه کنید. تصویر یک دانه برف زیر میکروسکوپ را نشان می‌دهد.
ماندالا و جهان هستی
درواقع ماندالا از زیر میکروسکوپ تا پشت تلسکوپ و در همه ارکان زندگی ما در جهان هستی حضور دارد. از آرایش اتم‌ها در مولکول تا سیارات در کهکشان‌ها همه و همه گواه یک جهان مبتنی بر الگوهای هندسی و هنری ماندالایی است.
جهان هستی خود نماد ماندالا است. به واقع نمی توان این تعبیر زیبا و ارتباط دو طرفه بین جهان هستی و ماندالا را انکار کرد. در مطلبی با عنوان ماندالاهای اطراف ما که در سایت نوشته‌ایم به‌طور کامل در مورد این نظم و چینش حیرت‌انگیز و ماندالایی جهان هستی توضیح داده‌ایم. شما را دعوت می‌کنیم که خواندن این مطلب را از دست ندهید.
زمینه‌ها و کاربردهای مختلف ماندالا
بخش پیش رو ماندالا و کاربردهای آن را از دو مقوله هنر و روانشناسی موردبررسی قرار می‌دهد و نگاه کامل و تفکیک‌شده‌ای از آن را به شما ارائه می‌دهد.
ماندالا و هنر
اگر به‌صورت خیلی خلاصه و خودمانی بخواهیم تعریفی از ماندالا ارائه کنیم، می‌توانیم ماندالا را تلفیقی از هنر و هندسه معرفی کنیم. و اصولاً به هنرمندانی که ماندالا را طراحی می‌کنند، ماندالا آرتیست می‌گویند. ماندالا آرتیست‌ها گروهی از هنرمندان هستند که با استفاده از سمبل‌ها، وکتورها یا آرایه‌ها شروع به طراحی دایره‌های متحدالمرکزی می‌کنند که از یک نقطه مرکزی شروع شده و به‌تدریج گسترده می‌شود. میتوان این‌گونه تعبیر کرد که هر ماندالا، مفهوم، ماهیت و هویت خودش را از رنگ و هنری که به تصویر می‌کشد گرفته است. یک ماندالا همه اعتبار و هویت واقعی خود را در تأثیری که بیننده از آن می‌گیرد، به‌دست می‌آورد. با توجه به مفاهیم ارائه‌شده در مورد معنا و مفهوم ماندالا، در جریان کشیدن ماندالای منحصربه‌فرد هر شخص و سپس رنگ‌آمیزی آن، پلی بین هنر و یک واقعیت کیهانی رخ می‌دهد. هنر نقطه کوبی یا نقاشی نقطه‌ای نیز که از نظر اجرا و ساختار شباهت زیادی به ماندالا دارد، منجر اثرات مشابه می‌شود.
ماندالا چگونه به تمرکز ذهن کمک می‌کند؟
ارتباط جادویی ماندالا، در تلفیق رنگ و هنر و این اشکال متقارن هندسی اتفاق می‌افتد. اگر توجه کنید زمانی که به ماندالا نگاه می‌کنیم، اشکال متقارن هندسی ماندالا توجه ما را به مرکز دایره‌وار ماندالا جلب می‌کند. درواقع این اتفاقی است که کاملاً ناخودآگاه در ذهن انسان می‌افتد. اشکال متقارن و هندسی ماندالا علاوه بر پیچیدگی و جذابیت بصری، با کمک وکتورها خودبه‌خود توجه شخص را به مرکز دایره جذب می‌کنند. در عصر معاصر اغلب هنرمندان طرح‌واره ماندالاگونی غیر از دایره و مربع ترسیم می‌کنند که از حیث زیبایی‌شناسی حیرت‌انگیز است. ولی یک ماندالای اصیل با ویژگی‌هایی که در تعاریف تاریخی و کهن آن وجود دارد، حتماً دربرگیرنده دایره‌ها و مربع‌ها خواهد بود. پروفسور کارل گستاویونگ ماندالا را کهن‌الگوی خویشتن، نماد تمامیت و نظم، که کار ویژه آن سازمان‌دهی و تنظیم دوباره وضعیت‌های هرج‌ومرج آلود می‌داند. در مورد ارتباط ماندالا، روانشناسی و یونگ در ادامه این مطلب توضیحات کامل‌تری آورده‌ام.
ماندالای خودت را بکش و خلق کن
هر شخص با طراحی ماندالای منحصربه‌فرد خود و با به‌کارگیری سمبل یا آرایه‌ها و اشکال هندسی می‌تواند ماندالای منحصربه‌فرد خود را طراحی کند. ماندالا اگر از جنبه درمانی نگاه شود نیاز به مهارت خاصی برای کشیدن ندارد. چنانچه از دید هنری و ارزش هنری نگاه شود نیازمند رعایت اصول و قواعد بصری و هنری است که لازمه آن داشتن مهارت است که از طریق آموزش درست و اصولی کاملاً امکان‌پذیر است.
ماندالا و روانشناسی
بعد روانشناسی ماندالا را از دو دیدگاه موردبررسی قرار می‌دهیم. بخش کهن‌الگویی ماندالا و دیدگاه دیگر، فرآیند ماندالا درمانی که اتفاقاً هر دو این موارد ارتباط ملموسی با یکدیگر دارند و در راستای هم پیش می‌روند. چراکه وقتی از روان پیچیده انسان صحبت می‌کنیم، ارتباط هر یک از اجزا با یکدیگر و اثرات متقابل آنها، انکارناپذیر است.
حال که بحث روانشناسی و ماندالا را دنبال می‌کنیم بیایید باهم تصویر یک ماندالا در مورد چاکرا را ببینیم. در تصویر زیر ماندالای شش چاکرا از قدیمی‌ترین ماندالاهای موجود را مشاهده می‌کنید
در روانشناسی یک بحث مهم و کاربردی وجود دارد به نام خودشناسی و این بحث در قرن بیست با بررسی خودآگاه و ناخودآگاه قوت بیشتری گرفت. در بحث بر روی ناخودآگاه کهن‌الگویی به نام ماندالا مطرح شد. حالا اینکه چرا و چطور؟ داستان بر می‌گردد به تحقیق و پژوهش‌های روانشناس مشهور سوئیسی؛ کارل گوستاویونگ.
کارل گوستاو یونگ، روانشناس شهیر سوییسی (پدر روانشناسی نوین)، از شاگردان فروید بود.این دو نفر از مشهورترین و پر‌چالش‌ترین روانشناسان قرن بیست به‌حساب می‌آیند و دقیقاً چالش‌های بین این دو نفر از تحقیق و پژوهش درباره مفاهیم ناخودگاه و کهن‌الگوها نشأت می‌گیرد.
پروفسور یونگ ماندالا را کهن‌الگوی خویشتن می‌داند. او بابیان کهن‌الگوها و نقش آنها در ناخودآگاه انسان و به‌تبع آن رفتارهای انسان، دریچه جدیدی از علم روانشناسی را پیش روی جهان گشود. به بیانی با مطرح کردن، ماندالا به‌عنوان یک کهن‌الگو، رویکرد تازه‌ای به مفاهیم روان‌شناختی انسان ارائه کرد. در میان این کاوش‌ها، انگار خود ماندالا را از دل تاریخ بیرون کشیده باشند و جان تازه‌ای به آن بخشیده باشند. کهن‌الگویی که دوباره زنده شد و جان گرفت.
یونگ معتقد بود ماندالا در فرآیند ترسیم و خلق شدنش شفا می‌دهد. مطابق با پژوهش‌های پروفسور یونگ ماندالا، یک روش علمی برای بهبود و درمان بسیاری از بیمارها و نارسایی‌ها است. به همین دلیل از بیمارانش می‌خواست که ماندالای خود را ترسیم کنند. چراکه کشیدن ماندالا را یک روش درمانی برای تخلیه تعارضات درونی مرجعانش در نظر می‌گرفت. یونگ معتقد بود که هر انسانی یک ماندالای شخصی دارد.
هر فردی ماندالای منحصربه‌فرد خود را دارد. ماندالاهایی که فقط و فقط خود او قادر به ترسیمش است. همین‌که شخص شروع به کشیدن ماندالای خود می‌کند معجزه ماندالا نمایان می‌شود، شفای روان و ماندالا درمانی رخ می‌دهد. درواقع فرد در طول کشیدن ماندالای خود ارتباطی بین ناخودآگاه و خودآگاه خود می‌زند که این ارتباط مثل وسیله‌ای فرافکن عمل می‌کند و تمام تعارضات درونی روان فرد را بیرون می‌ریزد. آنگاه شفا رخ می‌دهد.
از مهم‌ترین اثرات ماندالا در روان هر فرد میتوان به افزایش قوه تخیل و تمرکز، کاهش تنش، کاهش افسردگی و افزایش قدرت خلاقیت نام برد.
یونگ در کتاب خاطرات، رؤیاها و اندیشه‌ها می‌گوید: ماندالاهای من رمزنگاری‌های مربوط به وضعیت خودم بود که هرروز یک طرح جدید از آن به من الهام می‌شد. من آنها را مثل مروارید گران‌بها محافظت کردم. به‌طور فزاینده‌ای برای من روشن شد که ماندالا “مرکز” است، شاخص تمام‌مسیرهاست، و مسیری است به مرکز، به فردیت. کارل گوستاویونگ سهم بسیار زیادی در زنده کردن این کهن‌الگو در دنیای امروزی داشته است. ما زنده شدن دوباره این کهن‌الگو و نماد را به میزان بسیار زیادی مرهون یونگ هستیم. در این نوشته ما سعی کردیم نگاه همه‌جانبه‌ای به ماندالا و مفاهیم اساسی آن داشته باشیم. ابتدا مفاهیم پایه‌ای و اصیل ماندالا را شناختیم، سپس تاریخچه ماندالا را موردبررسی قراردادیم. ارتباط ماندالا با هنر را خواندیم و هنر ماندالا را بیشتر آموختیم. ماندالا را از دیدگاه روانشناسی موردبررسی قراردادیم.
آموزش نکته به نکته و تصویری ماندالا در ۱۲ مرحله
برای این قسمت می‌خواهیم مراحل گام‌به‌گام طراحی یک ماندالا بسیار ساده را برای شما با رسم شکل توضیح دهیم.
برای شروع یک مقوا یا کاغذ انتخاب کنید. اگر هیچ پیش‌زمینه هنری ندارید و یا در زمینه طراحی ماندالا مبتدی هستید، پیشنهاد می‌کنم از دفترچه‌هایی با کاغذ شطرنجی استفاده کنید. چون کاغذ شطرنجی کنترل بیشتری برای ترسیم خطوط صاف و منحنی در ماندالا به شما می‌دهد. بعد از اینکه کاغذ طراحی را آماده کردید، با استفاده از خط کش مرکز کاغذ طراحی را پیدا کنید. یک دایره با شعاع دلخواه رسم کنید.
حالا نوبت به ترسیم خطوط راهنما می‌رسد. شاید برای شما سؤال باشد که منظور از خطوط راهنما چیست؟
تعیین خطوط راهنما برای ترسیم ماندالا
خطوط راهنما یا خطوط کمکی همان خطوطی است که به ما کمک می‌کند که ماندالای دقیق‌تری داشته باشیم.
مانند شکل زیر دو خط راهنمای اول از ترسیم دو خط عمود بر هم در مرحله ۱ شکل زیر به وجود می‌آید. دو خط راهنمای بعدی نیز به همین ترتیب و مانند تصویر شماره ۲ در شکل زیر ترسیم می‌شود. ذکر این نکته ضروری است که بهترین و دقیق‌ترین روش برای ترسیم خطوط راهنما استفاده از نقاله است.
ما برای ترسیم این ماندالا به یک دایره با ۸ قسمت کاملاً مساوی نیاز داریم. پس برای ترسیم این ماندالا زاویه‌های ۴۵ درجه را جدا می‌کنیم و خطوط راهنما را ترسیم می‌کنیم. همان‌طور که مشاهده می‌کنید دایره به ۸ قسمت مساوی تقسیم شد.
برای سنجش اطمینان از درست بودن رسم خطوط راهنما کافی است از فرمول زیر استفاده کنیم.
8=45÷360
ترسیم دایره‌ها برای طراحی ماندالا
بعد از اینکه خطوط راهنمای اصلی را مشخص کردیم نوبت به ترسیم دایره‌های داخلی می‌رسد. نکته مهم در ترسیم ماندالا و شکل‌های پیش رو این است که خطوط و سمبل‌های در حال ترسیم با رنگ سبز تیره و نارنجی نمایش داده‌شده‌اند تا شما درک درست‌تری از مراحل ترسیم این ماندالا داشته باشید.
ما برای طراحی این ماندالا مطابق تصویر مرحله ۳ در شکل زیر، ۵ دایره دیگر نیز رسم می‌کنیم. مرحله ۴ نوبت به رسم دایره‌های نارنجی می‌رسد که در شکل رسم شده است.
کشیدن سمبُل‌ها و آرایه‌ها در طراحی ماندالا
حالا که دایره‌های داخلی ماندالا برای سمبُل و آرایه‌های ماندالا آماده‌شده است، ما می‌توانیم مطابق با تصاویر زیر آنها را ترسیم کنیم.
همانجور که در تصویر شماره ۵ می‌بینید، ابتدا خطوط نارنجی رنگ را ترسیم می‌کنیم. سپس طبق تصویر شماره ۶ اولین سمبل‌های ماندالا را که خطوط منحنی شکل نارنجی هستند می‌کشیم.
ترفند کشیدن آرایه و سمبل‌های منحنی در ماندالا
اگر شما برای طراحی ماندالا مبتدی هستید، ممکن است برای شما ترسیم این آرایه و سمبل‌های منحنی شکل کمی مشکل باشد. ما در دوره آموزش ماندالا ترفندهای زیادی برای رسم دقیق این قبیل آرایه‌ها گفته‌ایم. در اینجا نیز یک ترفند ساده و کاربردی به شما میگوییم که تسلط شما برای کشیدن آرایه‌های منحنی شکل بیشتر باشد.
راهکار ساده این است که همیشه خط راهنما را به‌عنوان خط تقارن در نظر داشته باشید تا آرایه شما متقارن ترسیم شود. راهکار بعدی این است که برای قوس و انحنای سمبل یا آرایه تصویر ۷، تصور کنید قرار است عدد ۵ فارسی را بکشید.
قطعاً آرایه‌ها و سمبل‌های پیچیده‌تری نیز هستند که ترفند و راهکارهای دیگری دارد که ما در دوره آموزشی همه آنها را آموزش داده‌ایم.
اضافه کردن آرایه و سمبل جدید
به تصویر شماره ۹ دقت کنید! به شما نشان می‌دهد که برای ترسیم دقیق‌تر آرایه‌ها لازم است سه دایره دیگر به این ماندالا اضافه شود.
این دایره‌ها در تصویر ۹ با رنگ نارنجی به شما نشان داده‌شده است.
ادامه طراحی ماندالا با ترسیم سمبل‌های جدید در تصویر شماره ۱۰ انجام‌شده است. در این تصویر تنها از خطوط کوتاه صاف در جهت خطوط راهنمای اصلی استفاده‌شده است.
تکمیل دایره ماندالا
تصویر شماره ۱۱ و ۱۲ مراحل نهایی این ماندالا را به شما نشان می‌دهد. در طراحی این ماندالا ساده که مفصلا راجع به آن در یک مقاله جداگانه هم صحبت کردیم شما می‌بینید که با چند خط ساده و منحنی توانستید یک ماندالای ساده و زیبا را ترسیم کنید. کافی است از قواعد و اصولی که در ابتدا به شما گفتیم پیروی کنید.
کشیدن ماندالا هیچ محدودیتی ندارد و ذهن شما کاملاً مجاز است در طراحی آرایه‌ها و سمبل‌ها که به آنها جزئیاتی را اضافه کند. در دوره آموزش ماندالا به‌صورت کامل و مفصل راجع به آرایه و سمبل صحبت کردیم و در ویدئوهای آموزشی گام‌به‌گام مراحل ترسیم ۲۵۰ آرایه را به‌صورت تصویری آموزش داده‌ایم.
رنگ‌آمیزی ماندالا
رنگ آمیزی ماندالا کاملاً به سلیقه و خواسته شما بستگی دارد. شاید شما دوست داشته باشید رنگ‌آمیزی ماندالای شما از قوانین هارمونی رنگ تبعیت کند یا رنگ‌ها باهم هماهنگ باشند. برعکس شاید هیچ قاعده و الگوی خاصی برای رنگ‌آمیزی نداشته باشید و دوست داشته باشید کاملاً آزادانه طبقه قوه تخیل رنگ کنید. طبق مطلبی که مقاله رنگ‌آمیزی آورده‌ام، در هر صورت شما آزادید و حق با شماست. چراکه این دنیای شماست و قوانین آن را شما تعیین می‌کنید. تصویر آخر رنگ‌آمیزی ماندالایی است که با هم در این مطلب آموزشی طراحی کردیم.
یادگیری ماندالا به روش آسان
در دوره های آموزشی که در وب‌سایت ماندالاگون گذاشته‌ام تمام نکات و قواعد اصولی آموزشی برای طراحی ماندالا را آموزش داده‌ام. با رعایت نکات اجرایی شما قادر خواهید بود هنر و احساس درونتان را از زبان ماندالا بیان کنید. جهان آنی و درونی خود را به تصویر بکشید.
سپس با رنگ‌آمیزی آن ماندالا با هر وسیله و تکنیکی که خود شخص تصمیم می‌گیرد، جان تازه‌ای به شخصی‌ترین لحظه‌ها و درونیات خود می‌بخشد. هر رنگ و جانی که به‌وسیله رنگ‌آمیزی به ماندالا داده‌شده است، می‌تواند به ما بگوید آن فرد در آن لحظه چه احساسی را تجربه می‌کرده است درواقع ماندالای هر فرد تا حدودی می‌تواند عمق احساسات و درونیات آن شخص را نمایان کند.
در سری نوشته‌های بعدی به بررسی ابعاد جدیدتر و پژوهش‌های جدیدی که در جنبه‌های مختلف ماندالا صورت گرفته است، می‌پردازیم.
سخن پایانی
امیدوارم با مطالعه این مطلب درک خوبی از ماندالا و جایگاه این هنر پیدا کرده باشید.
شما می توانید در وبلاگ گروه هنری ماندالاگون به بررسی و مطالعه کلیه ابعاد و پژوهش‌های جدید ماندالا بپردازید و از تمامی این مطالب استفاده کنید.
هر زمان سوالی در مورد دوره های آموزشی داشتید می‌توانید از طریق چت آنلاین سوال خود را مطرح کرده و جواب را از کارشناسان ما دریافت کنید.
جهت مشاهده ویدئوهای ما روی کلمه آپارات کلیک کنید.
